'ਮਿੱਟੀ ਕੇ ਦੀਏ' (Mitti Ke Diye) ਓਸ਼ੋ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਦੂਜੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਬੋਧ ਕਥਾਵਾਂ' (Parables/Stories) ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਸ਼ੋ ਨੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸੱਚ ਸਮਝਾਏ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ (Summary) ਹੈ:
1. ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ (The Meaning of the Title)
'ਮਿੱਟੀ ਕੇ ਦੀਏ' ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਅਰਥ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਹੈ:
-
ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਦੀਵਾ: ਇਹ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ।
-
ਜੋਤ (ਰੌਸ਼ਨੀ): ਇਹ ਸਾਡੀ ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਓਸ਼ੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਅਕਸਰ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਦੀਵੇ (ਹੰਕਾਰ/ਦਿਖਾਵਾ) ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ 'ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ' ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸਾਡੀ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੰਦਰਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।
2. ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਮਕਸਦ (The Purpose of Stories)
ਓਸ਼ੋ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚ (Truth) ਇੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ 'ਕਹਾਣੀਆਂ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ 'ਇਸ਼ਾਰਾ' ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਉਤਾਰਨ 'ਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ (ਸ਼ੂਨਿਯ), ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਹੀ ਸੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
3. ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ (Key Themes)
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ:
-
ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ: ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਹ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ 'ਮੈਂ' (Ego) ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ ਜਗ ਸਕਦਾ।
-
ਸਾਧਾਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ: ਓਸ਼ੋ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖਾਸ ਬਣਨ ਦੀ ਦੌੜ ਛੱਡੋ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਸਾਧਾਰਨ ਰਹੋ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਰੌਸ਼ਨ ਰਹੋ।
-
ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ: ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ "ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।" ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਵੰਡੋ।
-
ਹੋਸ਼ (Awareness): ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਜਿਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਾਗ ਕੇ ਜਿਉਣਾ ਹੀ ਅਸਲੀ ਧਰਮ ਹੈ।
4. ਇੱਕ ਝਲਕ (Example Story)
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਓਸ਼ੋ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ:
"ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਾਗ ਕੇ ਵੀ ਸੁੱਤੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਸਿਰਫ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੰਦਰੋਂ 'ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਧੂੜ' ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ।"
ਸਿੱਟਾ (Conclusion)
'ਮਿੱਟੀ ਕੇ ਦੀਏ' ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭਾਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨੀ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
