Sikhya Vich Kranti vol 1,2

'ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ' (Sikhya Vich Kranti) ਓਸ਼ੋ (Osho) ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਦੋ ਭਾਗਾਂ (Vol 1 ਅਤੇ 2) ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ, ਚੇਤੰਨ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਇਹਨਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਾਰ (Summary) ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ (Core Theme)

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਹੈ। ਓਸ਼ੋ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਜੋਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ 'ਮੈਮਰੀ' (ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ) ਭਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਸਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ 'ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ' (Intelligent) ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਬਣਾਵੇ।

ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ (Key Points from Vol 1 & 2)

1. ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (Criticism of Current Education)

• ਰੱਟਾ ਲਗਾਉਣਾ: ਓਸ਼ੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ (Information) ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨ (Wisdom) ਨਹੀਂ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

• ਡਰ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ (Fear and Competition): ਅਜੋਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। "ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਆਉਣਾ" ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਓਸ਼ੋ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਹਿਯੋਗ (Cooperation) ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

• ਮਹੱਤਵਕਾਂਕਸ਼ਾ (Ambition): ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡਾ ਅਫ਼ਸਰ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਬਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ "ਮਹੱਤਵਕਾਂਕਸ਼ਾ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ" ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

2. ਨਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜਨਮ (Birth of the New Man)

• ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ "ਨਵੇਂ ਮਨੁੱਖ" (New Man) ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਗਾ।

• ਇਹ ਨਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੇਗਾ। ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ (Spiritual) ਹੋਵੇਗਾ।

3. ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ (Role of the Teacher)

• ਓਸ਼ੋ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛੁਪੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ।

• ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ (Authority) ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਗਾਈਡ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

• ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ "ਬਗਾਵਤ" (Rebellion) ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ—ਭਾਵ ਗਲਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ।

4. ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ (Religion and Education)

• ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ 'ਧਾਰਮਿਕਤਾ' (Religiousness) ਹੈ।

• ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ 'ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ' (ਧਿਆਨ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਸਕਣ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

5. ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ (Love and Freedom)

• ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਚੁਣ ਸਕਣ। ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਥੋਪਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ।

• ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰੇਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ (Love-centered) ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਡਰ-ਕੇਂਦਰਿਤ।